از همه دوستانی که نوشتههای من را دنبال میکنند و با لایک و کامنت حمایت میکنند خیلی ممنونم — اگر بخاطر این افراد نبود تا به حال از این کار منصرف شده بودم.
موضوعی که قصد داشتم امروز دربارهاش بنویسم موضوع خیلی مشهوری است. شما حتماً در یک جمع دوستانه یا خانوادگی افرادی را دیدید که میگویند:
«همه چیز نسبی است، خوب یا بد که نداریم.»
در کل به نظر میرسد در قشر تحصیلکرده ایرانی این اعتقاد هواداران زیادی دارد و یک باور بدیهی تلقی میشود. البته در سمت دیگر هم افرادی هستند که معتقدند حقیقت یکتاست و آن هم پیششون است و کافی است که دستشان در جیب کنند و آن را دربیاورند. این گروه در جامعه آماری من کمتر هستند و فکر میکنم که بیشتر در بین قشر مذهبیتر پیدا میشوند.
یک منبع خوب
من چندین مناظره و مصاحبه در این رابطه گوش کردم و به نظرم هیچکدام به گویایی این اپیزود از پادکست فلسفه علم نیست:
🎧 اپیزود «نسبتاً نِسبی!» — بنیاد جایزه چراغ
«حقیقت نسبی است» «هرکس قدرت دارد، واقعیت و اخلاق را میسازد» «اینشتین ثابت کرده است که همه چیز نسبی است» «درست و غلطی وجود ندارد و آنچه که ما به آن اخلاق میگوییم برساخته فرهنگها، سنتها و زمینههاست»
این اپیزود از پادکست فلسفه علم است که در آن به نسبیگرایی میپردازند. البته این اپیزود مرتبط به فلسفه علم نیست و بیشتر به عنوان یک مبحث حاشیهای و مهم به آن پرداختند. پادکست فلسفه علم نزدیک به سه سال است که در صدر پادکستهای مورد علاقه من است و شاید نزدیک به سه دور تمام اپیزودهایشان را گوش کردم.
گزاره خودتخریبگر
نکته جالب در رابطه با جمله «همه چیز نسبی است» این است که این جمله یک گزاره خودتخریبگر است.
ما در درس مبانی ریاضی زمانی که استاد میخواست مثالی از یک گزاره خودتخریب بزند میگفت:
«این جمله دروغ است.»
به نظرتون چرا جمله بالا مشکل دارد؟
- اگر دروغ است، پس یعنی داره دروغ میگه که دروغ میگه، یعنی راست میگه.
- ولی از یک طرف خودش داره میگه که دروغ میگه.
- چه شکلی میشه که یک چیزی هم راست باشه هم دروغ؟ 🧐
جواب اینکه نمیشه.
برای نسبی بودن همه چیز هم این صادقه — اگر خود جمله «همه چیز نسبی است» نسبی باشه، پس یعنی هم نسبیه و هم نیست. ولی خودش داره میگه همه چیز نسبیه…
این همان دامی است که بسیاری از نسبیگرایان در آن گیر میافتند: برای اثبات نسبیت همه چیز باید به یک حقیقت مطلق متوسل شوند.